موج دوم کرونا و ریسک کاهش قیمت نفت

تاثیر کرونا بر تقاضای جهانی نفت - منبع: ریستادانرژی
تاثیر کرونا بر تقاضای جهانی نفت – منبع: ریستادانرژی

اوضاع کرونا در سطح جهان به بدترین شکل جلو نرفته و خبری از یک موج دوم گسترده یا عدم توانایی در کنترل بیماری نیست، اما یک موج دوم نسبتاً ملایم در راه است و ریستادانرژی انتظار دارد از ماه بعد (آگوست) دوباره تاثیر منفی کرونا بر بازار نفت شدت یابد.

ریستادانرژی گزارش داده که با لحاظ این موج دوم و تغییر کاهش تولید اوپک‌پلاس از بازه ۹میلیونی به محدوده ۷میلیونی، مازاد عرضه (همچون پنج ماه اول ۲۰۲۰) به بازار برمی‌گردد. این برخلاف روند دو ماه اخیر بود که با مازاد تقاضا مواجه بودیم و قیمت‌ها حمایت شدند.

در بررسی ریستادانرژی تقاضای نفت در ماه‌های آگوست تا اکتبر حدود ۹۰.۵ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. لذا به نظر می‌رسد باتوجه به مازاد عرضه، قیمت‌ها در معرض ریسک کاهش به کانال ۳۰ دلار قرار می‌گیرند؛ اگرچه سقوط به محدوده پایین این کانال دور از انتظار است.

موازنه عرضه و تقاضای جهانی نفت – منبع: ریستادانرژی

حاشیه سود پالایشگاه‌ها در دوران کرونا

حاشیه سود پالایشگاه و قیمت نفت برنت - منبع: FGE
حاشیه سود پالایشگاه و قیمت نفت برنت – منبع: FGE

نمودار بالا مارجین یک پالایشگاه نسبتاً ساده طراحی‌شده براساس نفت دبی است که می‌تواند «نمایی» از وضعیت مارجین پالایشگاه‌های ایرانی در ماه‌های اخیر به دست دهد.

می‌بینیم که روند سودآوری از اواخر ۲۰۱۹ شدیداً مختل شد و از نوامبر ۲۰۲۰ تا ژانویه ۲۰۲۱ حاشیه سود در بازه منفی ۶ تا منفی ۱۰ دلار قرار داشت. افت بنزین همزمان با ثبات و حتی رشد نسبی نفت، دلیل اصلی بود.

با گسترش کرونا و افت قیمت نفت، از فوریه تا آوریل ۲۰۲۰ وضعیت قدری بهتر ولی حاشیه سود کماکان منفی بود. بهبود نسبی کراک‌اسپرد نفت‌کوره و افت شدیدتر قیمت نفت در مقایسه با فرآورده باعث شد وضعیت در مقایسه با ماه‌های قبل‌تر بهتر باشد.

این روند در ماه‌های می و ژوئن متوقف شد؛ چراکه قیمت نفت در مسیر رشد قرار گرفت ولی کراک‌اسپردها کماکان تحت فشار قرار داشتند. (اثر موجودی انبار در این تحلیل‌ها وجود ندارد.)

در جولای تاکنون وضعیت بهتر بوده و در اطراف منفی ۲ نوسان داشته است. انتظار می‌رود در نیمه دوم سال و به طور خاص فصل سوم ۲۰۲۰ اوضاع بهتر از نیمه نخست باشد.

ایران و رکود صنعت بالادستی نفت

تعداد چاه‌های تکمیل‌شده در کشورهای اوپک - منبع: ASB اوپک
تعداد چاه‌های تکمیل‌شده در کشورهای اوپک – منبع: ASB اوپک

وضعیت صنعت اکتشاف و تولید نفت ایران در نامساعدترین شرایط دهه اخیر است و برای ارزیابی این ادعا رجوع به آمارهای اوپک درباره تعداد چاه‌های تکمیل‌شده کفایت می‌کند. کاهش تعداد چاه‌های تکمیل‌شده یعنی افت فعالیت بالادستی که نتیجه مستقیم کاهش سرمایه‌گذاری است.

سرمایه‌گذاری در بالادستی نفت ایران طی سال‌های اخیر کمتر از رقبایی چون عربستان، امارات، کویت و عراق بوده است؛ آن هم درحالی که کشورمان به لحاظ مجموع ذخایر نفت و گاز در رتبه اول دنیا قرار دارد و مخازن کشور به طور متوسط به لحاظ هزینه توسعه گران‌تر از اغلب کشورهای همسایه (به جز عمان و شاید قطر) نیستند.

تعداد چاه‌های تکمیل‌شده ایران که روزگاری در محدوده ۳۰۰ حلقه در سال بود، به حدود ۲۰۰ و اکنون ۱۰۰ حلقه رسیده؛ درحالی که همین شاخص برای کویت حدود ۴۰۰، عراق حدود ۲۰۰، عربستان حدود ۶۰۰ و امارات بیش از ۴۰۰ است. تحریم سرمایه‌گذاری را در حوزه بالادستی، که از پربازده‌ترین صنایع ایران محسوب می‌شود، کاهش داده است.

آمارهای جدید اوپک و چند نکته مهم درباره ایران

گزارش جدید آماری اوپک منتشر شده که در آن می‌توان خلاصه‌ای از مهم‌ترین آمارهای نفت سال ۲۰۱۹ را دید. متاسفانه آمارهای مربوط به ایران از وضعیت مناسبی حکایت نمی‌کنند. چند نکته مهم درباره ایران را به نقل از گزارش مذکور اینجا می‌آورم:

بازیگر درجه سوم اوپک
عربستان با تولید ۹.۸میلیونی در رتبه اول اوپک ایستاده است. عراق و امارات با تولید ۴.۶ میلیونی و ۳میلیونی در جایگاه دوم قرار دارند. کویت تولید ۲.۷میلیونی داشته و ایران با تولید کمتر از ۲.۴ میلیونی عملاً یک بازیگر درجه سوم در اوپک محسوب می‌شود. در مقیاس جهانی هم البته با لحاظ آمریکا و روسیه که تولیدی نزدیک به عربستان دارند، و لحاظ تولیدکنندگان دیگر، ایران یک بازیگر حاشیه‌ای است.

بی‌اثری در صادرات
تحریم‌ها ایران را در صادرات بیشتر تحت‌تاثیر قرار داده است. آمارهای اوپک از صادرات ۶۵۰هزاربشکه‌ای سال قبل کشور حکایت دارند درحالی که صادرات عربستان ۷ میلیون، عراق ۴ میلیون، امارات ۲.۴ میلیون، کویت و نیجریه حدود ۲ میلیون، آنگولا ۱.۳ میلیون و حتی لیبی ۱ میلیون بشکه در روز بوده است. بد نیست بدانیم ایران بعد از عربستان بزرگ‌ترین ذخایر ارزان و آسان نفت جهان را در اختیار دارد! با این صادرات ایران کشوری بی‌اثر در بازار جهانی نفت محسوب می‌شود.

افسانه خام‌فروشی
اگرچه در حوزه‌های متعددی از صنعت نفت و گاز کشور عدم توجه به سودآوری و خلق ارزش افزوده وجود دارد، اصل موضوع خام‌فروشی یک افسانه به نظر می‌رسد. چراکه باوجود چنان وضعیت نامساعدی در تولید و صادرات نفت‌خام، ایران در تولید فرآورده‌های نفتی از ظرفیت ۱.۷میلیونی برخوردار بوده است. ظرفیت عربستان ۲.۶ و امارات ۱ میلیون اعلام می‌شود. شاید برخی مدعی شوند این وضعیت مربوط به شرایط تحریم می‌شود و در حالت عادی ایران نسبت به تولید نفت‌خام ظرفیت پالایشگاهی کمی دارد. با مرور این مطالب می‌توان متوجه شد چنان نیست:
https://t.me/EconomicsandOil/2783
https://t.me/EconomicsandOil/2925
https://t.me/EconomicsandOil/3399

شکست در صادرات گاز
حتی در صادرات گاز نیز (باوجود حجم بالای تولید کشور) ایران موفقیتی کسب نکرده و جز صادرات به ترکیه و اخیراً عراق، موفقیتی نصیب کشور نشد. بد نیست بدانیم صادرات امارات ۹.۳ میلیارد مترمکعب (که البته در مقابل آن واردات بیشتری وجود دارد)، نیجریه ۳۶، لیبی ۹.۱، الجزایر ۴۲.۵ و ایران تنها ۸.۸ میلیارد مترمکعب بوده است. با لحاظ قراردادهای ترکمنستان، ترکیه و کرسنت ایران عملکردی پرحاشیه و مملو از دعوای حقوقی در صادرات گاز داشته است. اکنون نیز اندک فرصت‌های صادرات یعنی بکارگیری قراردادهای جذاب در پارس جنوبی برای خلق مشارکت با مصرف‌کنندگان اصلی، صادرات به امارات (کرسنت) و همچنین سال‌های طلایی ال‌ان‌جی از دست رفته‌اند.

هزینه هر سال تحریم در حوزه صادرات نفت با قیمت نفت ۵۰ دلاری و فرض افت حداقل ۱.۷میلیونی صادرات، بیش از ۳۰ میلیارد دلار است. اگر تنها نصف فرصت ازدست‌رفته تولید ۸میلیونی نفت کشور را به تحریم و عدم حضور شرکت‌های بین‌المللی نسبت دهیم، این رقم به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار در سال می‌رسد. بد نیست بدانیم با چشم‌انداز پیک تقاضای نفت، بخش زیادی از این رقم هرگز جبران نخواهد شد.

ادغام و تملیک در نفت و گاز؛ روندهای کلیدی

روند ادغام و تملیک در صنعت نفت و گاز جهان - منبع: دیلویت
روند ادغام و تملیک در صنعت نفت و گاز جهان – منبع: دیلویت

گزارش دیلویت درباره M&A در نفت و گاز منتشر شده که براساس آن اندازه کل بازار M&A نفت و گاز در سال ۲۰۱۹ حدود ۳۷۰ میلیارد دلار بوده است:
۱. بالادستی: ۱۵۶ م.د
۲. خدمات میادین نفتی: ۱۹ م.د
۳. میان‌دستی: ۷۸ م.د
۴. پایین‌دستی: ۱۱۴ م.د

در خاورمیانه آرامکو (عربستان) و ادناک (امارات) پیشرو بوده‌اند. آمریکا با سهم ۶۰ درصدی کماکان مرکز M&A بالادستی به شمار می‌رود. به طور کلی M&A در حوزه خدمات میادین نفتی در نتیجه شرایط بد بازار پررونق نبوده است.

در صنعت شیل آمریکای شمالی انتظار می‌رود رشد یکپارچگی (Consolidation) و روندهای جدید را در استراتژی سرمایه‌گذاران خصوصی (PEها) شاهد باشیم؛ چراکه شرایط بازار نفت مساعد نیست و گزینه IPO برای exit نیز به اندازه قبل روی میز قرار ندارد.

حرکت به سمت پایین‌دستی و همچنین تجدیدپذیرها (در نتیجه رشد فشار ناشی از مسائل ESG) از جمله روندهای کلیدی سال‌های اخیر بوده که می‌تواند در ۲۰۲۰ ادامه یابد.

ارزش و تعداد معاملات ادغام و تملیک صنعت نفت و گاز جهان در سال 2019 - منبع: دیلویت
ارزش و تعداد معاملات ادغام و تملیک صنعت نفت و گاز جهان در سال ۲۰۱۹ – منبع: دیلویت
بزرگ‌ترین معاملات ادغام و تملیک نفت و گاز جهان در سال 2019 - منبع: دیلویت
بزرگ‌ترین معاملات ادغام و تملیک نفت و گاز جهان در سال ۲۰۱۹ – منبع: دیلویت

ایران کجای سرمایه‌گذاری انرژی خاورمیانه ایستاده است؟

سرمایه‌گذاری تعهدشده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی - منبع: APICORP
سرمایه‌گذاری تعهدشده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی – منبع: APICORP

گزارش جدید APICORP (موسسه عربی سرمایه‌گذاری نفت) درباره سرمایه‌گذاری در انرژی منطقه منتشر شده که از معدود مراجعی است که بر این حوزه تمرکز دارد و چند نکته کلیدی آن در ادامه می‌آید.

سرمایه‌گذاری تعهدشده کشورها در بازه پنج‌ساله منتهی به ۲۰۲۴ حدود ۳۴۳ میلیارد دلار و سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده ۴۶۶ میلیارد دلار است. ارقام تعهدشده عملاً درحال اجراء تلقی می‌شوند.

می‌بینیم که عمده سرمایه‌گذاری تعهدشده بر نفت و گاز (شامل پالایش و LNG) تمرکز دارد؛ و در سرمایه‌گذاری‌های برنامه‌ریزی‌شده سهم صنایع شیمیایی و برق افزایش می‌یابد که همان تفاوت همیشگی بین ادعا و عملکرد دولت‌هاست.

ایران بازار بزرگ انرژی منطقه به لحاظ مقدار است؛ اما اگر ارقامی مثل جمعیت هشتادمیلیونی، و مجموع ذخایر نفت و گاز معادل بیش از ۳۰۰ میلیارد بشکه را درنظر آوریم، می‌بینیم که سرمایه‌گذاری (به ویژه در نفت) ناچیز است.

مبانی گزارش فوق محل بحث هستند؛ ولی کماکان گزارش ارزش بررسی دارد.

مجموع سرمایه‌گذاری تعهدشده و برنامه‌ریزی شده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی - منبع: APICORP
مجموع سرمایه‌گذاری تعهدشده و برنامه‌ریزی شده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی – منبع: APICORP
سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی شده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی - منبع: APICORP
سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی شده در انرژی خاورمیانه طی پنج سال آتی – منبع: APICORP

نگاه استراتژیک به ساخت پالایشگاه

روند و پیش‌بینی ساخت پالایشگاه در جهان به تفکیک منطقه
روند و پیش‌بینی ساخت پالایشگاه در جهان به تفکیک منطقه

می‌دانیم که پالایشگاه‌سازی سود خاصی در مقایسه با صنایع دیگر و به ویژه تولید نفت‌خام ندارد. سوال استراتژیک اینکه در آینده کدام کشورها پالایشگاه می‌سازند؟ نمودار فوق از FGE پاسخ سوالات ماست.

در دهه آتی (و اغلب سال‌های دهه گذشته)، عمدتاً کشورهای دو منطقه پالایشگاه خواهند ساخت:

  1. کشورهای Asia Pacific که برای مصرف سوخت «مجبورند» پالایشگاه بسازند؛ یا منابع نفتی «عظیم و ارزان» چندانی برای توسعه ندارند.
  2. برخی کشورهای خاورمیانه (مثل کویت و عربستان و عمان) که سرانه نفتی «چند‌ین برابر» ایران دارند و «دهه‌ها» نفت فراوان تولید کرده‌اند و به دنبال تنوع‌بخشی، تحکیم سهم بازار و تکمیل زنجیره ارزش هستند.

سوال: آیا کشوری با ظرفیت ۴ میلیونی (و تولیدی که معمولاً در نتیجه تحریم به ۲ می‌رسد)، سابقه تولید نفت ۶میلیونی (که هیچ گاه نتوانسته این سابقه را تکرار کند) و پتانسیل تولید نفت ارزان ۸ تا ۱۰ میلیونی (با بازده چندصددرصدی!) می‌تواند ادعا کند شبیه کشورهای دسته دوم است؟

مهم‌ترین ارقام جهان انرژی در سال ۲۰۱۹ به روایت بی‌پی

دیروز گزارش سالانه آمارهای انرژی بی‌پی منتشر شد که یکی از مراجع اصلی و بسیار خوش‌خوان (به لحاظ ادبیات و شیوه ارائه) است. خلاصه‌ای از اهم روندهای ۲۰۱۹ به روایت این گزارش در ادامه می‌آید:

انرژی
۱. افت رشد مصرف به ۱.۳ درصد
۲. عمده رشد مصرف از محل تجدیدپذیرها و گاز (سه‌چهارم)
۳. چین، هند و اندونزی، بزرگ‌ترین پیشران‌های رشد
۴. بیشترین افت مصرف در آمریکا و آلمان

انتشار کربن
۱. رشد ۰.۵ درصدی انتشار کربن از مصرف انرژی (کمتر از نصف میانگین ۱.۱درصدی ده‌ساله)

نفت
۱. رشد مصرف ۰.۹ میلیونی مصرف نفت و ۱.۱ میلیونی کل مایعات
۲. رشد ۶۸۰هزار بشکه‌ای تقاضای چین و افت ۲۹۰هزار بشکه‌ای تقاضای OECD
۳. افت ۶۰هزار بشکه‌ای عرضه نفت جهان و رشد ۱.۷ میلیونی عرضه آمریکا
۴. افت ۱.۳ میلیونی عرضه ایران، ۵۶۰هزاربشکه‌ای ونزوئلا و ۴۳۰هزاربشکه‌ای عربستان
۵. افت ۱.۲ درصدی نرخ بکارگیری در پالایشگاه‌ها و رشد ۱.۵ میلیونی ظرفیت

گاز طبیعی
۱. رشد ۷۸میلیاردمترمکعبی مصرف گاز (دو درصد)
۲. افزایش سهم گاز در انرژی‌های اولیه به ۲۴.۲ درصد
۳. عمده رشد تقاضای گاز در آمریکا (۲۷ میلیارد مترمکعب) و چین (۲۴ م‌م‌م)
۴. عمده افت تقاضای گاز در روسیه (۱۰ م‌م‌م) و ژاپن (۸ م‌م‌م)
۵. رشد ۱۳۲میلیارد مترمکعبی تولید گاز با سهم ۸۵میلیاردی آمریکا از آن
۶. رشد ۴.۹درصدی تجارت بین‌منطقه‌ای گاز، عمدتاً درنتیجه رشد ۵۴ میلیاردی ال‌ان‌جی
۷. رشد عرضه ال‌ان‌جی از محل آمریکا (۱۹ م‌م‌م) و روسیه (۱۴ م‌م‌م)

زغال‌سنگ
۱. افت ۰.۶ درصدی مصرف و افت سهم آن در انرژی‌های اولیه به ۲۷ درصد
۲. رشد مصرف عمدتاً از محل چین و اندونزی و افت در OECD
۳. رشد ۱.۵درصدی تولید عمدتاً در چین و اندونزی و افت در آمریکا و آلمان

تجدیدپذیر، برقابی و هسته‌ای
۱. بیشترین سهم رشد در میان انواع انرژی‌ها، عمدتاً به مدد باد و خورشید
۲. چین، آمریکا و ژاپن بزرگ‌ترین مرکز رشد تجدیدپذیرها
۳. رشد ۰.۸درصدی برقابی عمدتاً در چین، ترکیه و هند
۴. رشد ۳.۲درصدی مصرف هسته‌ای عمدتاً در چین و ژاپن

الکتریسته
۱. رشد ۱.۳درصدی تولید (تقریباً نصف میانگین ۱۰ساله)
۲. سهم ۹۰درصدی چین در خالص رشد جهانی
۳. بیشترین سهم در رشد تولید از محل تجدیدپذیرها
۴. رشد سهم تجدیدپذیرها در برق از ۹.۳ به ۱۰.۴ درصد

سقوط نفت و تاثیر آن بر ادغام و تملیک (M&A) در بالادستی نفت و گاز

روند ادغام و تملیک (M&A) در صنعت نفت و گاز جهان
روند ارزش‌گذاری در ادغام‌وتملیک‌های نفتی

گروه مشاوره بوستون (BCG)، دومین موسسه مشاوره مدیریت دنیا، به تاثیر کرونا و افت قیمت نفت بر M&A در صنعت بالادستی نفت و گاز پرداخته است. چند نکته مهم در این باره به نظر می‌رسد:

آمریکای شمالی مرکز M&A نفت و گاز جهان است که عمدتاً به رژیم حقوقی و محیط کسب‌وکار صنعت در آمریکا و کانادا ربط دارد.

سقوط اخیر بر روند M&A تاثیر منفی داشته که نتیجه «عدم قطعیت» و «محدودیت‌های بودجه» بوده است.

این افت در بستر و امتداد روند نزولی سال‌های اخیر روی داده است.

باوجوداین فرصت‌هایی نیز وجود دارد: ضرایب ارزش‌گذاری (Multiple) پایین هستند، BCG انتظار دارد پرمیوم‌ها کاهش یابند و دارایی‌های نفتی زیادی برای فروش وجود دارند.

در سوی دیگر موجودی نقدی (Cash) و قیود بودجه‌ای برای شرکت‌های توانمند در خرید مساله‌ساز است.

رمز موفقیت انقلاب شیل

قبلاً گفتیم که مالکیت خصوصی در بستر اقتصاد آزاد و حاکمیت مبتنی بر Rule of Capture در آمریکا باعث دو رویداد بزرگ در نفت این کشور شد: کشف و توسعه نفت در قرن ۱۹ و انقلاب شیل در قرن ۲۱.

نمودارهای بالا ابعاد فنی انقلاب شیل را نشان می‌دهند. در نمودار بزرگ‌تر می‌بینیم که در پورتفوی حوزه‌های اصلی نفت شیل، سهم بخش‌های پربازده (Tier-1)، یعنی بلوک‌هایی که بهره‌وری بالاتر هزینه دارند، مستمراً افزایش یافته است.

در نمودار سمت راست می‌بینیم که تمرکز بر بلوک‌های بهره‌ورتر می‌تواند چقدر مهم باشد و نقطه سربه‌سری تولید را پایین بیاورد. (این نقطه سربه‌سری شامل هزینه‌های سربار و حمل‌ونقل نیست.)

خروجی این وضعیت را در نمودار سمت چپ می‌بینیم. ریستادانرژی انتظار دارد حداقل کمابیش ۱۰ سال دیگر حفاری در شیل این نواحی ادامه یابد. این تا حدی موید برآوردهایی است که اوج تولید شیل را در اواسط دهه جاری میلادی می‌دانند.

رمز موفقیت انقلاب شیل و درجا زدن صنعت حفاری ایران در همین نمودارهاست: مدیریت متکی بر آمار و ارقام با هدف بهبود مستمر بهره‌وری.